Thư Của Thầy Trí Đức Gởi Học Giả Chân Thiền !!!

Các bạn !!!

Lý Tứ vừa nhận được thư của Thầy Trí Đức ở Bắc Ninh...!!! Thầy Trí Đức là người trước đây gởi rất nhiều câu hỏi về chuyên mục, và cũng từng đọc cuốn Phật Giáo Và Thiền...!!!

Nếu mình nhớ không lầm thì, Thầy Trí Đức hiện nay đang hướng dẫn bạn đọc Quang Minh làm nghiên cứu sinh Phật học (như Học giả Chân Thiền)...Bạn đọc trẻ Quang Minh cũng đã nhiều lần gởi các câu hỏi về chuyên mục...!!!

Đọc thư của Thầy Trí Đức, Lý Tứ cảm kích vô cùng !!! Có thể nói, Thầy hiểu Phật Giáo Và Thiền như chính Lý Tứ hiểu...!!! Thật ra, để hiểu một tác phẩm Phật đạo, nếu chỉ dựa vào tri thức thế gian mà thiếu thực chứng Đạo pháp, nhất định sẽ rơi vào ngõ cụt...Vì, có những cảnh giới thuộc về thực chứng của Đạo, tri thức thế gian không thể với tới...Đã không với tới thì phê bình hay phản biện thế nào đây ???

Về cái được gọi là mệnh đề "Hàng phàm phu có khổ, không đế" của Lý Tứ như cách nói của Chân Thiền...Hôm qua, đọc phản biện của bạn ấy về mệnh đề này, mình thấy ngộ ngộ...Vì, câu nói này không phải của Lý Tứ đặt ra, mà đó là lời dạy của Phật được trích từ Kinh Hoa Nghiêm...Khi trích dẫn lời dạy ấy, Lý Tứ ghi rất rõ nguồn, nhưng không hiểu sao Học giả Chân Thiền lại không xem kĩ...!!! Có vài điều đáng tiếc như thế trong những phê bình, phản biện của Học giả ấy !!!

Chân thành cảm ơn Thầy Trí Đức đã nói hộ Lý Tứ những điều cần nói về cuốn Phật Giáo Và Thiền sau những phê bình, phản biện của Học giả Chân Thiền...!!!

Chúc Thầy, Học giả và bạn đọc an vui, tinh tấn...!!!

Sau đây là thư của Thầy Trí Đức:

"Kính thưa Thầy Lý Tứ,

Đêm qua, Trí Đức tôi đọc được thư trả lời của Thầy đối với bài nghiên cứu phản biện của học giả Chân Thiền, lòng không khỏi thao thức suốt đêm. Là một người đã đọc tác phẩm Phật Giáo và Thiền, và cũng đã trực tiếp hưởng được những lợi lạc thiết thực từ những khai thị của Thầy, tôi cảm thấy mình cần phải viết ra đôi điều thấy biết của bản thân để chia sẻ cùng Học giả Chân Thiền.

Khi đọc thư phản biện ấy, tôi thấy thấp thoáng hình ảnh chính mình của thời gian trước đây - cũng đầy nhiệt tâm, cũng nặng về kinh luận, cũng còn nhiều vướng mắc trong cách tiếp cận giáo pháp - trước khi có nhân duyên gặp được những chỉ dẫn của Thầy. Vì vậy, tôi xin mạn phép Thầy cho phép tôi được trình bày đôi điều, với tâm niệm hoàn toàn trong sáng, không nhằm tranh thắng, chỉ mong góp thêm một góc nhìn để việc trao đổi học thuật được sáng tỏ và lợi ích hơn cho người học Phật.

Tôi xin cảm ơn Thầy, kính chúc Thầy luôn mạnh khỏe.

Thưa Học giả Chân Thiền,

Tôi là Trí Đức, một độc giả thường xuyên của chuyên mục Hỏi - Đáp với Tác giả Lý Tứ, đồng thời cũng là người đã có nhiều năm nghiên cứu Phật học và hiện đang hướng dẫn một số nghiên cứu sinh trong lĩnh vực này. Gần đây, tôi có cơ hội đọc và nghiền ngẫm kỹ tác phẩm Phật Giáo và Thiền của Tác giả Lý Tứ.

Sau khi đọc bức thư phản biện của Học giả, với tư cách một người nghiên cứu độc lập và cũng là một bạn đọc trung lập, tôi xin phép được chia sẻ một vài nhận xét, với mong muốn góp phần làm sáng tỏ hơn tinh thần xuyên suốt của tác phẩm. Những nhận xét này được đặt trên nền tảng sự thấu hiểu phương pháp luận, cũng như quan điểm Phật học mà Thầy Lý Tứ đã nhất quán trình bày trong nhiều năm qua, thông qua các bài giảng và trước tác được công bố trên các nền tảng lytu.vn và lygia.net.vn.

Trước hết, tôi hoàn toàn trân trọng và tán thán tinh thần học thuật nghiêm túc, cũng như công phu nghiên cứu mà Học giả Chân Thiền đã dành cho tác phẩm. Những phân tích chi tiết, có đối chiếu kinh luận truyền thống, thực sự là một đóng góp quý giá, khơi gợi nhiều suy tư cho những ai quan tâm đến Phật pháp. Tuy nhiên, từ góc nhìn của tôi, có một số điểm trong cách tiếp cận của Học giả dường như chưa thật sự chạm đến cốt lõi của phương pháp sư phạm và mục tiêu thực hành mà Phật Giáo và Thiền hướng tới, từ đó dẫn đến những hiểu lầm mà theo tôi là có thể tránh được.

Dưới đây, tôi xin lần lượt trao đổi về bảy chủ đề phản biện chính, như một cách bổ sung thêm một lăng kính khác để cùng soi chiếu vấn đề.

1. Về luận điểm "Phàm phu có khổ, không đế"

Học giả cho rằng đây là sự "chủ quan hóa" khái niệm "Đế" và mâu thuẫn với tính khách quan của Khổ đế như một Pháp ấn.

Góc nhìn từ tác phẩm: Ở đây, Tác giả Lý Tứ không phủ nhận sự tồn tại khách quan của thực tế khổ (dukkha). Khi nói "không đế", chữ "Đế" được Thầy sử dụng với một định nghĩa có chủ ý về mặt sư phạm và thực hành. "Đế" được hiểu là "nơi chốn, nguyên nhân, cơ sở để nhận diện và xử lý" một cách rõ ràng, minh bạch. Phàm phu trải nghiệm khổ một cách mơ hồ, bị động, phản ứng theo tập khí, chứ không biết rõ ràng (không "thấy") khổ ấy đang vận hành trên thân, thọ, tâm, pháp nào (tức Tứ Niệm Xứ - nơi được chỉ định là "Đế" để quán chiếu). Họ có "khổ" như một cảm giác, một trạng thái tâm, nhưng thiếu "đế" không biết được nơi chốn, nguyên nhân sinh ra sự khổ ấy là do mê mờ nơi 4 yếu tố thân, thọ tâm, pháp. Đây không phải là phủ định bản thể học, mà là chỉ ra sự thiếu vắng tuệ tri (pajanāti) trong nhận thức của chủ thể. Cách dùng này nhấn mạnh vào tính thực tiễn rút ra từ sự thực chứng: Muốn hết khổ, phải biết chính xác "nơi chốn, nguyên nhân" của khổ sinh để tác ý đúng, khi tác ý như lý thì khổ tự mất vậy.

2. Về định nghĩa thuật ngữ "Đế" và "Tập"

Học giả Chân Thiền chỉ ra sự khác biệt về ngữ nguyên học (Satya/Sacca là "chân lý", không phải "nơi chốn") và cho rằng điều này gây nhiễu loạn.

Góc nhìn từ tác phẩm: Đây chính là điểm sáng tạo trong phương pháp "giải mã Phật giáo thành một hệ thống giáo dục" của Thầy Lý Tứ. Thầy không làm công việc của một nhà ngữ nguyên học hay sử học thuần túy, mà đang làm công việc của một nhà sư phạm. Mục đích là làm cho giáo pháp trở nên dễ hiểu, dễ thực hành và có tính hệ thống cho người hiện đại.

Việc quy "Đế" về "nơi chốn" (Tứ Niệm Xứ) và "Tập" về cơ chế hoạt động của ái dục trên "nơi chốn" đó, là một mô hình hóa có chủ đích. Nó biến một khái niệm trừu tượng ("chân lý về khổ") thành một đối tượng cụ thể để tập trung quán chiếu ("hãy quán sát khổ ngay trên thân-tâm này"). Điều này không phủ định nghĩa gốc, mà là mở ra một cách tiếp cận ứng dụng. Nói "phàm phu có Tập không có Đế" trong ngữ cảnh này, có nghĩa là họ bị phiền não, kiết sử và mê mờ (Tập) chi phối nhưng mơ hồ, không thấy rõ cơ chế và nguyên nhân của nó (Đế). Đây là cách nói phá vỡ sự mơ hồ, hướng đến sự minh xác trong tu tập.

3. Về quan điểm "công nghệ hóa" Ba Thừa

Học giả Chân Thiền lo ngại cách tiếp cận này làm nhẹ đi Bồ đề tâm và lòng Đại bi.

Góc nhìn từ tác phẩm: Cách ví von "công nghệ" là một phương tiện thiện xảo (upaya) để người học dễ hình dung sự khác biệt về chiều sâu và phạm vi của trí tuệ quán chiếu trên cùng một thực tại (Tứ Đế). Nó không nhằm thay thế hay phủ nhận yếu tố tâm nguyện.

Trong toàn bộ hệ thống của Thầy Lý Tứ, trí tuệ (prajñā) luôn là then chốt. Bồ đề tâm chân chính phải khởi lên từ trí tuệ thấy rõ bản chất của khổ, nguyên nhân của khổ và chí nguyện muốn giúp chúng sanh thoát khổ, chứ không phải từ một tình cảm thiện lành mơ hồ. Khi trình bày Bồ Tát thừa, tác phẩm nhấn mạnh vào "trí tuệ thấy tánh" (kiến tánh), đây là nền tảng (điều kiện) bắt buộc để một người bước vào con đường Bồ Tát. Lòng đại bi xuất phát từ chí nguyện giúp người hết khổ cùng với “trí tuệ thấy tánh” giúp Bồ tát vững vàng học Nhất Thiết Trí mà không rơi vào chấp thủ. Cách tiếp cận "công nghệ" nhấn mạnh vào công cụ trí tuệ, vì thiếu nó, tâm nguyện dễ thành cảm tính.

4. Về vai trò của 37 Phẩm Trợ Đạo

Học giả Chân Thiền cho rằng việc chia nhỏ lộ trình có thể tạo "pháp chấp", mâu thuẫn với tinh thần "bất lập văn tự".

Góc nhìn từ tác phẩm: Đây là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa "tiệm tu" và "đốn ngộ". Thầy Lý Tứ luôn nhắc: "Tâm tông và Giáo tông song hành". 37 Phẩm Trợ Đạo được trình bày như bản đồ và công cụ cho phần "Giáo tông". Người sơ cơ cần bản đồ rõ ràng để khỏi lạc đường. Khi đã đi đúng đường, thực hành thuần thục, thì "pháp" (37 phẩm) cũng cần được buông bỏ. Trình bày hệ thống không có nghĩa là khuyến khích chấp vào hệ thống. Ngược lại, việc hiểu rõ và thực hành đúng hệ thống này chính là con đường để đi đến chỗ buông bỏ mọi hệ thống (pháp chấp) một cách tự nhiên. Đây là tinh thần "phương tiện rồi mới đến cứu cánh".

5. Về "Thiền tự sanh" và tính "Vô tác"

Học giả Chân Thiền e ngại điều này mâu thuẫn với sự tinh tấn tu tập và dễ rơi vào "ngoan không".

Góc nhìn từ tác phẩm: Cụm từ "Thiền tự sanh" phải được hiểu trong ngữ cảnh kết quả của một quá trình tu tập (học tập) đúng đắn - khi giác ngộ thấu suốt thì thiền tự sanh, chứ không phải sự lười biếng, buông xuôi. Khi tâm thức giác ngộ như ngọn đèn bừng sáng, các cấu uế, mê mờ, triền cái tự mất, trạng thái định-tuệ cân bằng, vắng lặng và sáng suốt sẽ phát sinh một cách tự nhiên, không gượng ép. Đó là ý nghĩa của "tự sanh". Đây là "vô tác" trong ý nghĩa "vô công dụng hạnh", không phải "không làm gì".

Việc dùng ngôn ngữ "không pháp không tâm" là để chỉ thẳng cứu cánh, phá trừ chấp trước vào "cái được tu" và "người tu". Nó không dành cho người mới khởi sự nếu họ hiểu một cách cứng nhắc. Nhưng đặt trong toàn bộ giáo trình có thứ lớp, nó đóng vai trò kim chỉ nam, nhắc người học đừng dừng lại ở các bước đi, mà hướng về đích đến vượt thoát nhị nguyên.

6. Về vai trò của Kinh điển và Giới luật

Học giả Chân Thiền thấy mâu thuẫn giữa "không pháp" và "y cứ nghĩa kinh".

Góc nhìn từ tác phẩm: Đây không phải mâu thuẫn, mà là sự cân bằng trung đạo cần thiết. "Y cứ vào nghĩa kinh" là để đảm bảo không rơi vào tà kiến, vào "thiền tà định" hay "không" một cách hoang tưởng. Giới luật (trong tinh thần "phòng phi chỉ ác") là nền tảng đạo đức tối thiểu để thân-tâm ổn định, tạo điều kiện cho định-tuệ phát sinh. Tác giả Lý Tứ cũng không tự đề ra điều này mà căn cứ vào lời Phật dạy trong Kinh Di Giáo (Giới Luật) và Kinh Đại Niết Bàn (Nghĩa Kinh - Phẩm Tứ Y).

"Không pháp không tâm" là mục tiêu, cảnh giới chứng ngộ diệt đế. Còn "y cứ nghĩa kinh và giới luật" là phương pháp kiểm chứng và hành trì trên đường đi. Đây chính là sự dung thông giữa Tâm tông và Giáo tông một cách thực tiễn: Lấy Giáo tông làm mực thước, phương tiện để định hướng cho Tâm tông, và lấy Tâm tông làm chỗ chứng nghiệm sống động cho Giáo tông. Thiếu một trong hai, dễ lạc đường.

7. Về cứu cánh "Vắng lặng" và "Diệu dụng"

Học giả Chân Thiền cho rằng nhấn mạnh "Vắng lặng" có thể khiến hành giả rơi vào "nước chết", thiếu đi diệu dụng Bồ Tát.

Góc nhìn từ tác phẩm: "Vắng lặng" (silence) mà Tác giả Lý Tứ nói đến là sự vắng lặng của tham-sân-si, của vọng tưởng điên đảo, chứ không phải sự vắng lặng của từ bi và trí tuệ. Đây chính là nền tảng của Niết-bàn. Từ cái "Vắng lặng" chân thật đó, trí tuệ Bát-nhã và hạnh từ bi mới có thể phát sinh một cách tự nhiên - đó chính là "Diệu dụng" đích thực.

Tác phẩm tập trung vào việc hướng dẫn người học đạt được nền tảng giải thoát cá nhân (tự lợi) trước, vì nếu chưa ra khỏi nhà lửa, chưa có sự an ổn nội tâm thực sự, thì việc "lợi tha" dễ trở thành hành động của một người mù dắt người mù, đầy vướng mắc và chấp thủ. Trình tự là hợp lý: Trước hết phải thành tựu sự "vắng lặng" của tự tâm, rồi từ đó mọi hành động mới có thể là "diệu dụng".

Kết luận:

Thưa Học giả Chân Thiền,

Những điểm Học giả nêu ra phần lớn xuất phát từ việc đối chiếu với các hệ thống giáo nghĩa kinh viện đã được thiết lập. Trong khi đó, tinh thần xuyên suốt của "Phật Giáo và Thiền" lại nằm ở chỗ: Trực tiếp khai thác kho tàng kinh điển của Đức Phật, dựa trên sự thực chứng của tác giả - để kiến tạo một hệ thống giáo dục, thực hành phù hợp với tâm lý và nhu cầu của người học hiện đại, với mục tiêu tối thượng là GIÁC NGỘ - GIẢI THOÁT - TRÍ TUỆ.

Tác giả Lý Tứ đã chọn một con đường riêng: Không bám vào các truyền thống tông phái, mà bám vào chính lời Phật dạy trong kinh tạng, và diễn giải lại chúng bằng một ngôn ngữ và phương pháp sư phạm mới. Việc Học giả dùng các tiêu chuẩn của Nguyên Thủy hay Đại Thừa để phê phán, e rằng giống như dùng thước đo của dòng sông này để phán xét dòng sông khác, trong khi cả hai đều bắt nguồn từ cùng một đại dương Phật pháp.

Cuối cùng, tôi hoàn toàn đồng tình với kết luận của Học giả: "Phật Giáo và Thiền của Tác giả Lý Tứ chỉ là ngón tay chỉ trăng". Và điều đáng quý nhất của ngón tay này, theo tôi, là nó chỉ một cách rõ ràng, mạch lạc, có hệ thống và thiết thực, giúp cho nhiều người, đặc biệt là người sơ cơ và trí thức hiện đại, có thể nương theo đó mà hướng nhìn về mặt trăng chân lý.

Tôi tin rằng, một cuộc đối thoại trực tiếp và tham dự các buổi giảng của Thầy Lý Tứ như chính Thầy Lý Tứ đã mong ước, sẽ giúp Học giả Chân Thiền tháo gỡ được nhiều điểm nghi vấn, không phải bằng lý thuyết, mà bằng sự chứng nghiệm thực tế về hiệu quả của "giáo trình" này trong đời sống tu tập.

Xin chúc Học giả Chân Thiền thân tâm thường an lạc.

30/12/2025 - 16:32:43 - Trân trọng - Trí Đức - Bắc Ninh" (Hết thư)

Rất mong nhận được những câu hỏi lí thú, bổ ích từ mọi người...!!!

- Các bạn có thể gửi câu hỏi theo đường link sau: https://forms.gle/HooJiZeXLBNokpUx8

- Hoặc đặt câu hỏi trực tiếp từ Website LyTu.Vn

30/12/2025
LÝ TỨ