Khác Biệt giữa Cảnh Giới Bất Nhị và Chữ Tức trong Phật Đạo

Các bạn!

Hầu hết những ai quan tâm đến chuyên môn sâu của Phật đạo, nhất định không thể không chú trọng đến những “ngữ nghĩa đặc thù” có liên hệ đến giáo pháp! 

Vì rằng, chính một số ngữ nghĩa đặc thù của giáo pháp đã làm nên linh hồn cũng như công cụ dùng để truyền tải những gì được coi là đặc trưng nhất của giáo pháp! Trong đó, việc sử dụng ngữ nghĩa đặc thù một cách chính xác không khác gì bày ra một tiêu bản hoàn hảo giúp người tu hành xác định, đối chiếu sự sai khác các cảnh giới trong Phật đạo! Đây được coi là nét rất riêng trong cách lập ngôn của giáo pháp! Vì thế, một khi những ngữ nghĩa đặc thù bị sử dụng sai, sử dụng lộn lạo, sử dụng mà không biết rõ ngữ nghĩa ấy nhằm chỉ cho cảnh giới nào v.v... sẽ dẫn đến nhầm lẫn đáng tiếc cho mình và người trong quá trình tu học! Điều này chẳng khác gì một tấm bản đồ bị ghi chú sai lệch, người cầm tấm bản đồ đó nhất định không thể tìm đến mục tiêu cần đến!

Trong thực tế, không phải chỉ hôm nay, mà một số văn bản do người xưa để lại, cũng không ít lần các vị ấy nhầm lẫn trong việc sử dụng ngữ nghĩa đặc trưng như thế! Và hệ quả của việc làm này là, người sau cứ đi theo chỉ dẫn của người trước... Cuối cùng, ta đang ở cảnh giới này mà nhầm tưởng cảnh giới kia, nói viết cảnh giới này lại cắt nghĩa, giảng nói cảnh giới khác!

Vì là những ngữ nghĩa đặc thù, tất nhiên những ngữ nghĩa ấy luôn luôn hàm chứa trong nó những gì được coi là tinh tuý và sâu thẳm nhất thuộc về từng cảnh giới của giáo pháp... Cho nên, không thể dùng tri thức thế gian để hiểu, cắt nghĩa hoặc thâm nhập những ngữ nghĩa đặc thù ấy giống như cách thâm nhập, giảng giải ngữ nghĩa thế gian!

Phật đạo có năm chữ thuộc về ngữ nghĩa đặc thù! Năm chữ đó là: “Bất, vô, phi, ly, tức”! Bất, vô, phi, ly, tức là cách nói cho thuận miệng, có vần điệu, dễ nhớ! Nếu sắp xếp năm chữ ấy theo thứ tự cảnh giới từ thấp lên cao, năm chữ đó phải là: “Ly, bất, vô, phi, tức”!

Tuy rằng, năm chữ này có cùng một hàm ý, người thành tựu một chữ nào đó trong năm chữ trên, được coi là, đã thành công một phần hay toàn bộ công việc tịch diệt các ác bất thiện pháp (ly); tịch diệt khổ, kiết sử, phiền não, lậu hoặc (bất); tịch diệt hoàn toàn hành tâm (vô); đã biết cách khai thị cho người (phi), hoặc hết hai phần sở trí ngu nhận ra đâu mới là thiệt tướng của vạn pháp cùng thiệt tướng các cõi nước (tức)!

Trong năm chữ ly, bất, vô, phi, tức! Ta thấy chữ ly, hàm chứa trong nó phép dụng công nên chữ này gần như thuộc về “thân chứng” từ thiền định của Nhị thừa! Chữ bất và vô, ta thấy trong nó hàm chứa nghĩa lí của hai phần “tâm chứng” từ con đường giác và ngộ của Bồ tát 
thừa! Chữ phi và tức, ta thấy nó hoàn toàn thuộc về “trí chứng” của Phật thừa! 

Hoặc nếu xét cặn kẽ hơn, ta sẽ thấy:

- Ly (xa rời, từ bỏ): Là cảnh giới chấm dứt khổ, phiền não của những người dùng phép yểm ly, xa lìa những nguyên nhân cần phải xa lìa! (Xa lánh để yên thân).

- Bất (trước có nay không): Là cảnh giới chấm dứt kiết sử, phiền não, mê mờ... do giác lực cùng huệ lực làm nên! (Dùng giác để chế ngự mê).

- Vô (trước không nay cũng không): Là cảnh giới của những người hoát nhiên ngộ ra tâm này bản lai tự không! (Hoàn toàn thuộc cảnh giới vô vi).

- Phi (cũng có cũng không có): Là cảnh giới thuộc về thiện xảo trí huệ của người làm công hạnh, dùng chữ này dẫn dụ người từ vọng hướng chân, nhân nơi pháp thế gian thấy được thiệt tướng! Giống như bảo rằng, giấc mơ cũng có cũng không có! (Chẳng tận hữu vi, chẳng trụ vô vi).

- Tức: Cảnh giới đã dứt hai phần sở trí ngu, hết lầm, thấy thiệt tướng, biết rõ thật nghĩa của sanh tử cùng Niết bàn, phiền não cùng Bồ đề! Dùng hữu vi thân dạo chơi ba cõi khi đủ duyên thực hành việc có ích! (Hữu vô đồng vô).

Trong năm chữ được liệt kê ở trên, xưa nay người tu hành thường nhầm lẫn giữa chữ tức (của trí chứng) và cảnh giới bất nhị (của tâm chứng)! Trí chứng và tâm chứng là hai cảnh giới cách nhau rất xa về mặt công đức lẫn trí tuệ! “Bất nhị” là cảnh giới của Bát địa! “Tức” là cảnh giới của Phật địa! Trung gian giữa hai cảnh giới này là “chữ phi” thuộc Như lai địa!

Bất nhị là gì: Bất nhị là cảnh giới của người tu hành hoát nhiên thấy được bổn tâm xưa nay vốn tự không! Có nghĩa, trong ấy bản lai không có hai pháp đối đãi như: Thiện ác, tốt xấu, đúng sai, phải quấy, mê ngộ v.v... Người thành tựu Bất nhị pháp môn, tâm thức không còn động lay trước mọi cảnh duyên, không còn động lay trước vạn pháp! Im lặng của Duy Ma Cật là ví dụ điển hình!

Tức là gì: Là cảnh giới của những vị tu hành thành tựu trí bén, nhờ trí bén thấy rõ thiệt tướng vạn pháp, thấy rõ thiệt tướng thân tâm và thế giới! Người xưa đã đúc kết cái thấy này bằng các câu cách ngôn tuy ngắn gọn nhưng thể hiện đầy đủ tính chân lí của Phật đạo đó là: “Sanh tử tức Niết bàn, phiền não tức Bồ đề” hoặc “sóng ấy tức nước” hay “sắc tức thị không, không tức thị sắc”! Kinh Bát Nhã dùng chữ này để khiến người hết lầm!

Có xét đến hai cảnh giới bất nhị và tức, ta mới thấy, nếu không thấu suốt Phật đạo thì chuyện nhầm lẫn giữa hai cảnh giới trên rất dễ xảy ra! Nhưng, nếu chỉ cần cẩn trọng một chút, chúng ta cũng đã thấy sự khác biệt rất lớn giữa bất nhị và tức về mặt nghĩa lí! Ví dụ như: Trong lòng không thấy có ông A bà B (bất nhị)! Nhưng, trong lòng không thấy có ông A bà B không có nghĩa ông A tức bà B (tức)! Hay trong lòng không thấy có thiện và ác (bất nhị), không có nghĩa thiện tức là ác v.v... (tức)!

Tóm lại, bất nhị là những cặp phạm trù đối đãi của thế gian đã được người tu hành tịch diệt trong tâm thức khi thành tựu pháp môn này! Còn chữ tức là cái thấy rốt ráo khi nhìn ra thiệt tướng của cái đã nhìn thấy! Bất nhị giúp người hết đảo điên! Tức cho phép nhận ra những gì cùng một thể cho dù mang danh tướng sai biệt nhưng các sai biệt ấy không ngoài thể đó! “Bất nhị” hàm chứa sự tịch diệt tất cả mọi pháp đối đãi! “Tức” là cái thấy “đích thị” chỉ gói gọn trong những gì cùng một thể (không phải tất cả đều tức)! Vì thế, muốn thấu đạt diệu lí của chư Phật, người tu hành không được phép nhầm lẫn giữa cảnh giới của bất nhị và cảnh giới của tức! Lại càng không nên đánh đồng hai thứ ấy một cách vô tội vạ trong tu tập hay giảng nói khi ta chưa biết rõ hai thứ ấy là gì!

Các bạn!

Mỗi loài có tiếng kêu riêng của nó! Mỗi cảnh giới có ngôn ngữ riêng của cảnh giới đó! Phật đạo tuy mênh mông, nhưng ngữ ngôn lại chặt chẽ và đầy đủ tính học thuật, mà đã là học thuật thì không thể thiếu những giá trị cốt lõi, tinh hoa sản sinh từ chính trí tuệ!

Con mèo có thể giống sư tử về hình dáng nhưng sẽ rất khác nhau về tiếng kêu! Ngôn ngữ giáo pháp là thứ tín hiệu đặc trưng của Phật đạo, vì thế ngữ ngôn của giáo pháp chính là chỉ dấu giúp người nhận ra cảnh giới mà người tu hành đã thành tựu là gì, và cũng là cách giúp ta nhận ra những nhầm lẫn từ những bài viết, câu nói không thấu tình đạt lí khi luận về cảnh giới “bất khả tư nghì(1)”! 

Nếu Bát nhã gồm những tự môn thì, “bất, vô, phi, ly, tức” chính là các A Tự Môn thể hiện “Bát nhã lực dụng” cho từng cảnh giới!

Chúc mọi người an vui, tinh tấn!

27/04/2021

LÝ TỨ

(1) Bất khả là không thể. Tư là nghĩ suy. Nghì, nghị là luận bàn. Bất khả tư nghì hay bất khả tư nghị là… “không thể nghĩ bàn”.